Yn
ystod wythnos pan ddaeth gelynion yr iaith allan o’r domen dail unwaith eto, o
gachgwn rhyw wefan anhysbys yn y Gorllewin i golofnwyr unllygeidiog-Seisnig y
Western Mail a’r Telegraph, roedd hi’n braf clywed perlau’r iaith fyw mewn
cyfres newydd o Ar Lafar. Ydi, mae Ifor ap Glyn a’i hen landrofar
ffyddlon yn ôl i nodi’r gwahaniaeth a’r ffin rhwng “fo a fe”, y “nene ene” a’r “hwnco-manco”. Ffin go
denau ac annelwig iawn weithiau hefyd, gydag amrywiaethau rhyfeddol o fewn
ardal benodol heb sôn am Fôn i Fynwy. Roedd ymweliad y bennod gyntaf â
Phenllyn, un o gadarnleoedd naturiol yr iaith, yn codi calon rhywun. Clywsom
wahaniaethau amlwg rhwng hogia’r Dre a’r Wlad (roedd y genod yn mitsio mae’n
rhaid) ar iard ysgol uwchradd y Bala, gyda chriw’r dre yn dweud “cwtsh dan
staer” a’r llancia ffermydd yn dweud “sbensh” am dwll dan grisiau. A draw yn un
o ysgolion cynradd y fro, bu Ifor Ap yn holi rhai o’r 22 o ddisgyblion â llond
ceg o’r dafodiaith leol – gan gynnwys Charlie o gyffiniau Manceinion. Sylwodd
ei brifathrawes ei fod bellach yn siarad Saesneg ag acen y Parc, ond yn troi’n
ôl i’w Saesneg Redditch gwreiddiol pan ddaw rhywun di-Gymraeg i’r ysgol. Diddorol
ac addysgol. A wnaiff Cwmni Da anfon copi i Western
Mails y byd os gwelwch yn dda?
Pan welais i’r hys-bys
am gyfres ddogfen newydd yn dilyn trefnwyr angladdau, wnes i ddim pwyso’r botwm
series link ag awch (oes
’na air Cymraeg addas ’dwch? Holwch Ifor ap Glyn). Beth bynnag ddywedith y ‘gwybodusion’
fod marwolaeth Lêdi Di wedi’n troi ni i gyd yn alarwyr gorffwyll o gyhoeddus
sy’n dewis record Elton John neu Robbie Wilias fel ein Hymdeithgan Olaf, mae’n
dal yn bwnc preifat a thabŵ braidd sy’n gyrru ias i lawr fy nghefn. Efallai fod
darn ohonof yn anesmwytho o weld corff ar y teledu, ond chwarae teg i ddyn
camera Traed Lan (Hay Productions + GRJ Media), fe ffilmiwyd y cyfan yn
gynnil o barchus a chwaethus, gyda dim ond troed neu gorun yr ymadawedig yn y
golwg. Yn yr ail raglen o dair, buom yn dilyn trefnwyr neu gyfarwyddwyr
angladdau gwahanol, y naill yn gwmni tair cenhedlaeth o’r Lambed wledig a’r
llall o’r Port Talbot diwydiannol, gyda Chymraeg Ceredigion a Chymraeg Cwm Afan
yn cyd-fyw. Yn naturiol ddigon, mae angen dôs go lew o hiwmor a stumog gref i
ddilyn gyrfa o’r fath. Cofiodd Gareth Jenkins o Faglan amdano’n blentyn yn
chwarae Draciwla yn yr arch yng nghwt gwaith coed ei dad, ac roedd Dorian
Harris y pêr-eneiniwr yn ein herian gyda “bwci-bo” y tu ôl i lenni’r corffdy.
Ond roedd yna ddifrifoldeb, parch a phroffesiynoldeb llwyr wrth eu gwaith
hefyd, ynghyd â’r cyfnodau ingol o baratoi corff plentyn neu berson ifanc. Ar
ôl diwrnod anodd i Gareth Jenkins, ei ateb yw “rhoi haversack… pigo mynydd a jyst cerdded i’r top, eistedd lan
fyn’na, cal pum muned …meddylie… a bydd hwnne’n neud y tro”.
Gyda sgriptio da
wedi’i hadrodd gan Sharon Morgan, naws ffilmig a theitl agoriadol crefftus dros
ben, roedd yn bortread sensitif a chynnes i fyd anodd a dieithr dros ben.
