Barn y Bobl

 

Wel, mae’r bobl wedi penderfynu a phleidleisio dros gân nofelti arall. Y wobr oedd £5,000 a thlws #CiG2021 mewn hongliad o theatr fawr wag a chynulleidfa rithiol fel Brityns Got Talynt y llynedd. Ond efallai bod hynny’n well na sodro cynulleidfa fud i eistedd rownd byrddau crwn efo gwin gwan. Cynulleidfa sydd fel arfer wedi diflasu a hen roi gora' i glapio erbyn y chweched gân wrth ddechrau gwisgo’u cotia’n barod i fynd adra.

Gerbron y genedl Gymraeg a chynulleidfa fyd-eang Facebook Live eleni, mi faglodd ’rhen Drystan drwy’i gyfweliada gefn llwyfan, ac mi straffaglodd Elin Fflur druan i ddeall atebion y dywededig zoom-gynulleidfa o Neuadd JMJ i ryw soffa’n Sir Benfro. Mi fethodd y sain ar gyfer y gân gynta, tra bod ambell gân arall mor anghofiadwy â chyfraniad Boris Johnson at gyfarfodydd Cobra efo Mark Drakeford AS. Ac roedd Twitter ar dân gyda’r awgrym mai mwg drwg oedd yr “Hwne” yng nghân fuddugol Morgan Elwy wnaeth lwyddo i godi gwên ac ysbryd cenedl dan glo. O leia mae gan Morgan dipyn o bedigrî fel cerddor, fel aelod o'r band roc a rege o Ddyffryn Clwyd, Trwbz, ynghyd â'r un mor dalentog Mared Williams a'i frawd amryddawn Jacob Elwy.

Tlws Tan-y-fron

 

Mae gynnon ni wylwyr S4C draddodiad go bethma o ddewis y gân fuddugol – o sentiment ‘Dal i Gredu’ (1992) i jolihoetian ‘Mi Glywais i’ (2005) a sbŵff ‘Mynd i Gorwen hefo Alys’ (2013). 

Hynny, wrth i berlau fel ‘Tŷ Coz’ (1987) gan Iwan Llwyd ac Elwyn Williams ar gyfer Dafydd Dafis, gael andros o gam, fel Bronwen Lewis a ‘Curiad Coll’ yn fwy diweddar (2017).

“Chwaeth ydio ar ddiwadd y dydd” honnodd Trystan ag Elin ar ôl i’r beirniaid chwynnu’r 96 yn wyth. Wel, hynny a lot FAWR o frogarwch ac antis ag yncls balch sy'n barod i ffonio gyda'u pleidlais. Er, doedd gan y Monwysiaid na’r Crymychiaid neb i gefnogi eleni.

‘Y Bobl’ gan Daniel Williams, cyfansoddwr ifanc o Gartholwg ger Ponty, oedd fy ffefryn clir i. Cân hudolus am chwedl Cantre’r Gwaelod ag islais bosib i’n trychineb newid hinsawdd ninnau heddiw – cân a ganwyd yn syml o soniarus gan y Cardiffian Lily Beau, sgolor coleg East London Arts and Music a ymddangosai fel y fenyw Gymreig fodern ar lwyfan y Donald Gordon. Pam o pham nad oedd hi yn y tri uchaf? C'mon Cymru, mun!

Ond be’ wn i. Rhyw biciad i mewn ag allan o’r rhaglen wnes i nos Wener diwetha, cyn laru a throi i wylio’r ddrama Almaeneg gyffrous am gwymp wal Berlin yn Deutschland ’89 ar More 4. 

Svenga Jung, Jonas Ray, Maria Schrader a Sylvester Groth yn dianc o Ddwyrain Berlin a 'runfathrwydd Cân i Gymru

 

Wn i ddim beth sy’n bod efo’r fformat bellach. Efallai bod angen ailwampiad a/neu roi contract i gwmni cynhyrchu arall, rwan bod Avanti wrth y llyw ers 2007. A dwi’n ama'n gryf y byddai’r gystadleuaeth wedi hen chwythu plwc oni bai am elfen ryngweithiol Twitter a anogir gymaint gan y cyflwynwyr ac S4C ei hun. Ond lwc owt os feirniadwch chi gân (nid y canwr) neu fyddan nhw am eich gwaed chi gyda honiad o frad neu fwlio – er inni weld clip o’r beirniaid yn wfftio a chwerthin yn harti am ben rhai o’r cynigion ddaeth i law. Gyda llaw, fe wnaeth Angharad Siân 'Calan' gyfaddef fod sawl cais 'Daw eto haul ar fryn-aidd' wedi dod i law eleni. Diolch i'r drefn na chawson nhw mo'u cynnwys - da ni 'di dioddef digon fel mae hi.

Wyrach mai fi sy’ di colli holl bwynt y rwdlian hwyliog ’ma’n enw Adloniant Ysgafn. Dw i’n dal ddim yn siŵr beth ddigwyddodd i freuddwyd wreiddiol BBC Cymru ar gyfer y fformat nôl ym 1969. Byrdwn y Dr Meredydd Evans oedd dewis Song for Wales ar gyfer Eurovision, yn hytrach na’r gystadleuaeth bresennol sy’n mynd mlaen i’n cynrychioli ni yn y Ban Geltaidd mewn rhyw byb yn Swydd Donegal. Iwerddon sydd wedi ennill y gystadleuaeth am dair blynedd o'r bron yn ddiweddar tan 2019, cyn i gyfyngiadau covid roi taw ar y teithio. Ac ar y cyfan, gwerinol iawn ydi ceisiadau'r gwledydd eraill i gyd wrth i Gymru ganol-y-ffordd anfon seiniau llawer mwy eingl-americanaidd.

Efallai bod angen i mi naill ai chill-owt a mwynhau bach a bach o hwne ganol y pandemig parhaus.

Neu roi’r gorau i wylio-a-twitro Gŵyl Ddewi nesa.

 

Margaret Williams, enillydd 1969 gyda'r 'Cwilt Cymreig'

 

Dewi Pws, cyfansoddwr 'Nwy yn y Nen', 1971

Sgorfwrdd 1983 (Nid Llwynog oedd yr Haul) efo Menna Richards + Emyr Wyn

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Enillydd denim dwbl y 90au - Gwlad y Rasta Gwyn (1990) ac Un Funud Fach (1997)

 

Safon prin y 2000au - Ryland Teifi (2006)

Sut i wella Cân i Gymru...

...cael gwared â’r gystadleuaeth am byth! mi glywaf y sinigiaid mwyaf yn gweiddi.

Yn gam neu’n gymwys, mae Eurovision Cymru yn rhan annatod o ddathliadau Gŵyl Ddewi S4C, law yn llaw â thwrnamaint lluchio cennin(!) Pobol y Cwm, lluniau o blant mewn gwisgoedd Cymreig yn plastro’r papurau lleol a twitter a phaced o Welsh Cêcs o’r Co-op. Dw i’n cofio oes aur S4C diferu-o-bres, a ffilm fawr yn cael ei darlledu ar ddydd ein nawddsant gan un o’n hawduron amlycaf ni - o Nel Meic Povey i Sigaret? Saunders Lewis.

Ac eleni, efallai fod nifer gwylwyr Cân i Gymru fymryn yn uwch na’r arfer oherwydd eiramagedon. Fe wyliais tan hanner ffordd drwodd, meddwl "ma hyn yn shit" nid yn annhebyg i’r nain yma, cyn lapio amdanaf a mynd am dro i’r lluwchfeydd yn yr Eglwys Newydd. Wedi’r cwbl, mae eira mawr yng Nghaerdydd yn ddigwyddiad mewn oes. Mi fydd Cân i Gymru nôl flwyddyn nesaf doed a ddêl, i ddathlu’r hanner canrif.

Os felly, mae eisiau ailwampiad difrifol fel a ganlyn:

• Rhyddhau’r gynulleidfa. Er mwyn dyn, rhyddhewch nhw o hualau’r blydi byrddau coctel crwn a naill ai gadael iddyn nhw eistedd mewn rhes neu sefyll o flaen y llwyfan. Agorwch far. Unrhyw beth i gael mwy awyrgylch, wmff a sŵn i’r cyfan. Roedd yna fwy o awyrgylch yn achlysur urddo'r Trymp Ddyn.

• Llai o’r Rheithgor. Mae clywed cantorion proffesiynol fel Al Lewis yn paldaruo am “safon” y caneuon yn embaras a diflas ar ddechrau’r rhaglen. Ewch syth iddi i’r caneuon.

• Pleidlais y panel. Dewiswch gerddorion proffesiynol i farcio’r caneuon. Ychwanegwch eu sgôr hwythau at un y gynulleidfa hynod blwyfol, sydd ond yn dueddol o bleidleisio dros Tom wyr Vera Bryngwran neu honna sy’n Coleg Metropolitan y Drindod De Cymru Dewi Sant. Go brin wnawn nhw bleidleisio dros y gân.

• Wynebau newydd. Mae hyd yn oed y criw cefndir yn drewi o glique #CiG. Non Parry, Tesni Jones, Steffan Rhys Williams, wynebau'r gystadleuaeth yn y gorffennol.  Roeddwn i’n gwingo efo’r berthynas rhwng Trystan, Elin Fflur a twitter – yn enwedig y seibiau hir wrth sgrolio-chwilio am bethau gweddus a chanmoliaethus i’w hadrodd yn ôl wrth y genedl. Efallai ei bod hi’n bryd dilyn ôl troed Dechrau Canu a rhoi’r job i gwmni cynhyrchu newydd.
• Y Ban Geltaidd. Leitir Ceanainn (Letterkenny) Swydd Donegal yw’r lleoliad ddechrau Ebrill eleni. Ddim bod ni fawr callach yma yng Nghymru, a hanes y gân fuddugol yn Iwerddon yn cael fawr o fensh wedyn. Iawn, mae’r wobr ariannol o £5,000 o bunnoedd yn neis (ond tipyn is na’r £10,000 a gynigiwyd diwethaf yn 2010 pan aeth Tomos Wyn gyda Bws i’r Lleuad), ond beth am hynt yr enillydd wedyn? Byddai eitem ar Heno neu rhywbeth yn well na nada.

Ta waeth. Dyma rywbeth bach i godi'r galon a dau o uchafbwyntiau'r gystadleuaeth - y llynedd. Peidiwch â ffonio mwyach, mae'r llinellau wedi cau, ac efallai y cewch eich tsiarjio.

 

Con i Gymru

Cân am slebog o ferch, angst am “fwg a cholur, pocedi gwag a dillad budr”, David Gray Cymraeg yn mwydro am ganhwyllau, molawd i Bale a’r bêl, y bêl a Bale, doli o Fethel yn sibrwdganu allan o diwn, Samariaid Sir Fôn a phibydd druan yn gorfod cystadlu yn erbyn hogan sy’n camgymryd y meic fel megaffon.

Blwyddyn arall, Celtvision arall. Wnes i ddim sbio’n fyw eleni, dim ond braswylio drwy iplayer (sori, oedd safon llun S4C/Clic yn uffernol). A gwingo. Oes, ma ’na dîm proffesiynol wrth y llyw erbyn hyn, diolch i Elin Fflur a Trystan Twitter Ellis-Morris, a lot lot mwy o bwyslais ar negeseuon trydar y gynulleidfa (feddwol?) adra. Yn wir, mi awn mor bell a dweud mai twitter sy’n cynnal Cân i Gymru heddiw, a’r canu ei hun megis hen grwndi sy’n mynd ar eich nerfa chi mewn tŷ bwyta. Does ryfedd i’r cerddor Ynyr Llwyd ffonio Taro’r Post ddydd Llun i alarnadu bod y syrcas bellach yn destun sbort a Ddim Fel y Buodd Hi. Ategwyd hyn i’r dim gan bol piniwn y gwylwyr o gân orau’r gystadleuaeth ers geni S4C. Dim ond ers 1982 cofiwch, er bod CiG wedi merwino’r glust ers i Margret Wilias ennill efo’r ‘Cwilt Cymreig’ ym 1969. Ond chwarae teg, bu ambell berl yng nghanol y moch. Gan gynnwys tiwns Arfon Wig, sori Wyn. Beth bynnag ddeudwch chi am y boi, mae o YN gallu sgwennu tiwns bachog. O’r 8,500 o bleidleisiau ar-lein ddaeth i law, dyma’r deg ucha:

10. Cae o Yd, Arfon Wyn (2000)

9. Nid Llwynog oedd yr Haul, Geraint Lovgreen a Myrddin ap Dafydd (1982)

8. Gloria Tyrd Adra, Llion ac Euros Jones (1987)

7. Cerrig yr Afon, Iwcs a Doyle (1996)

6. Dagrau Tawel, Meinir Richards a Tudur Dylan (2004)

5. Galw amdanat ti, Mirain a Barry Evans (2014)

4. Harbwr Diogel, Arfon Wyn a Richard Synnot (2002)

3. Y Cwm, Huw Chiswell (1984)

2. Gofidiau, Elfed Morgan Morris a Lowri Watcyn Roberts (2009)

1.  Torri’n rhydd, Steffan Rhys Williams (1999)

Roedd sawl peth yn boenus o amlwg o wylio’r archif. Y ffaith fod mwy o wmff i raglenni’r gorffennol, gyda chynulleidfa glapiog swnllyd mewn hen siediau ym Mona, Corwen neu Bontrhydfendigaid. Dw i wedi gweld mwy yng nghynulleidfa Pawb a’i Farn na’r hyn fentrodd i stiwdio’r BBC yn Llandaf nos Sadwrn. Cyfaddefiad. Bues i’n rhan o dyrfa fawr Corwen ganol y nawdegau, a do, mi oedd yna ryw FWRLWM yno. Peidiwch â gofyn pwy enillodd chwaith, ond roedd Melys ymhlith y dewrion wedi'u dallu gan siec o ddeg mil a'r cyfle i gynrychioli'u gwlad mewn steddfod dafarn yn Killarney. Cof arall o’r noson oedd gweld Caryl yn meimio o’r cyrion fel un o famau gorawyddus rhagbrofion yr Urdd wrth i genod Eden fynd drwy’u pethau ar y llwyfan.

Efallai bod ffasiwn yr 80au yn erchyll, ond roedd y caneuon yn blydi dda a chofiadwy. Heddiw, mae’r ffasiwn wedi gwella ond y caneuon yn ddifrifol ac yn hollol angof erbyn y credits clo. Prifeirdd oedd awduron ddoe. Tydi rhai heddiw’n methu treiglo nac odli i achub eu bywydau.

A sut gythgam doedd hon ddim yn y deg ucha? Ffans Sobin a Bryn Fon, dw i wedi siomi ynoch chi.

O'r Cwilt Cymreig i gân Dy Fam

“Y Cwilt Cymreig” gan Margaret Williams gychwynnodd bopeth ym 1969. Roedd BBC Cymru bron marw eisiau ymuno â’r Eurovision ar y pryd, a’r canlyniad oedd Cân i Gymru. Byth ers hynny - heblaw am ’73 am ryw reswm - mae cantorion amrywiol Gwlad y Rasta Gwyn wedi canu mawl i Dafydd ap Gwilym a Wini, crefu ar Gloria i ddod adra, ffeindio’u hunain mewn twll triongl, poeni am nwy yn y nen a mwydro am lwynogod, haul a ’sgotwrs dwylo gora, cyn dal bws i’r lleuad. Diflannodd y freuddwyd gwrach Ewropeaidd a phenderfynwyd canolbwyntio’n hytrach ar lwyfannu sbloets Gŵyl Ddewi er mwyn anfon band o Gymru i ’steddfod dafarn yn Iwerddon. Newidiodd y fformat dros y degawdau, o sgorfwrdd nul point i bleidlais ffôn, panel o wylwyr ar gamerâu byw o Wynedd i Went, cyfraniadau trydar a phanel XFactor yn darlledu o lefydd mor chwaethus â champfa Afan Lido. Ie, tra bo’r Ewropeaid yn cael serennu ar lwyfannau Jerwsalem, Berlin a Malmö, roedd y Cymry’n mynd i Bort Talbot. Roedd cân gan Arfon Wyn yn rhan mor anhepgor o’r ffeinal â chyflwynwraig benfelen a’r boi “bwrlwm” cefn llwyfan, cyn i’r cwmni cynhyrchu ddechrau anwybyddu pob cais gan hen rocars mewn denim a Rhydian Bowen Phillips, a ffafrio’r kids o! mor cŵl gyda chaneuon C2aidd efo dos go lew o agwedd a Modrybedd sgrechlyd yn y rhes flaen.

Os ydi S4C mor frwd dros y gystadleuaeth, pam nad yw’n anfon y buddugwr blynyddol i gystadleuaeth Liet International, eurovision yr ieithoedd llai a gynhaliwyd yn Asturias, gogledd Sbaen, y llynedd? Lleuwen o Lydaw - Lleuwen Steffan gynt o Riwlas - ddaeth i’r brig gyda chân Lydaweg, yn erbyn cystadleuwyr o’r Alban, Gwlad y Basg, Corsica, Fryslân a Sardinia ymhlith eraill. Mae hon yn cael ei darlledu’n fyw ar orsafoedd teledu Ewrop ac felly’n gwneud mwy o synnwyr na’r Ban Geltaidd ddisylw, felly beth amdani eleni S4C?

Wedi dweud hynny, efallai na gymeraf y gystadleuaeth o ddifri fyth eto diolch i griw athrylithgar Dim Byd fel Cân i Gymru. Os fuon nhw’n crio chwerthin gymaint yn y stafell olygu ag y gwnes i ar y soffa adra, dwi’n synnu iddi weld golau dydd o gwbl. Pob clod iddyn nhw am dyrchu drwy’r archifau, darganfod perlau/erchyllterau’r gorffennol (Ieuan Rhys? Gareth Glyn? Wir?!), a throsganu gyda hiwmor swreal a choch iawn ar brydiau. O Dafydd Iwan yn ei morio hi’n Saesneg i fersiwn gignoeth Margaret Williams o gyfansoddiad Tew Shady, roedd angen rhewi’r sgrin ac ailchwarae hon dro ar ôl tro i werthfawrogi pob jôc. Chwarae teg hefyd i’r hen Fargaret, Tony ac Aloma, Hogia’r Wyddfa ac eraill am ymuno yn yr hwyl a chwarae’n gwbl o ddifrif. Hiwmor unigryw Cymraeg ar ei orau.

A na, dwi ddim eisiau mynd yn agos i bali Corwen efo Alys.

Bws i Nunlla

Wedi pinacl fawr Gŵyl Ddewi ar S4C, a phleidlais gyhoeddus a buddugol gan bobl Llanrwst, sori CYMRU, fydd Cân i Gymru ddim yn mynd ymlaen i Eurovision y Celtiaid wedi’r cwbl. Yn ôl y sôn, tydi’r cyfansoddwr, y Bonwr Tan Lan ddim yn gallu fforddio’r daith i An Daingean (Dingle) wedi’r cwbl er gwaetha’r wobr hael o £10,000. Tydio heb glywed am docynnau rhesymol SailRail, a’i bodio hi wedyn am Swydd Kerry fel pob roc a rolar gwerth ei halen. A chaiff Tomos Siop Jips ddim canu ‘Bws i’r Lleuad’ heb fand Tan Lan… er nad ydw i’n cofio gweld ei fand ar lwyfan Venue Llandudno ar noson y gystadleuaeth chwaith. Ta waeth, mae pobl Llanddoged wrthi’n gwerthu tocynnau raffl fel slecs rownd yr ardal i sicrhau bod Tomos Wyn yn gallu cynrychioli Cymru yn Werddon, trwy ganu cân wedi’i chyfansoddi’n arbennig gan enillydd y llynedd, Elfed Morgan Morris (a oedd, gyda llaw, wedi dewis 'Deffra' Gai Toms fel ei hoff ddewis). Hei lwc iddyn nhw, ond alla i ddim peidio â theimlo fod y gwylwyr a ffoniodd i bleidleisio am y gân fuddugol wedi’u twyllo braidd.

Bws i’r Lleuad? Nul points.

Gŵyl gymysg

Sut fuoch chi’n dathlu ein diwrnod cenedlaethol? Addurno’ch cartref â chennin pedr Duffydil, bwyta llond boliad o gawl, gwisgo’ch crys coch â balchder? (Os nad oeddech chi wedi’i daflu i’r bin mewn rhwystredigaeth ar ôl siom Stade de France, hynny yw). Ac i goroni’r cliché Gŵyl Ddewi, gwylio jamborî flynyddol Cân i Gymru (Avanti) o Landudno efo’r amrywiaeth arferol o flonden ddel yn galarnadu’n ddiflas, Mr Canol y Ffordd â gwên deg a geiriau giami, band ifanc yn ymdrechu’n ofer i gynnig rhywbeth gwahanol, ac ymgais arall gan Arfon Wyn. A’r cyfan am wobr hael iawn o £10,000, a’r fraint o gynrychioli Cymru yn yr ŵyl Ban Geltaidd – sydd, ysywaeth, yn debycach i ’steddfod dafarn yn Bally-K o gymharu â’n sbloets teledyddol fawr ni. Nid ’mod i’n malio llawer am y caneuon chwaith. Roeddwn i’n rhy brysur yn poeni y byddai brych Sarra Elgan yn byrstio ar y beirniaid. Dychmygwch sut olwg fyddai ar Margaret Wilias a Rhydian Roberts wedyn. Dychmygwch y ffigurau gwylio!

Fel rhan o arlwy Gŵyl Ddewi, cawsom hanes twf rhyfeddol addysg Gymraeg. Cyflwynydd Trip yr Ysgol Gymraeg (ITV Wales) oedd un o gynnyrch llwyddiannus Glantaf, y chwaraewr rygbi Nicky Robinson - mab i ŵr o Ogledd Lloegr a gwraig o Lundain. Fe ges i’n siomi ar yr ochr orau gyda safon y cyflwyno a’i arddull agos-ato, wrth iddo deithio ar fws gyda myfyrwyr Ysgol Gyfun Bro Morgannwg. Cafwyd casgliad o straeon gwirioneddol ddiddorol, gan ddechrau gydag Ysgol Gynradd Gymraeg Aberystwyth ym 1939, i dwf a diddordeb rhyfeddol y gogledd-ddwyrain Seisnig gydag agor yr Ysgol Gyfun benodedig Gymraeg gyntaf yng Nglan Clwyd ym 1956. Soniodd yr actores Maria Pride am fwrlwm a hyder heintus ei chyd-ddisgyblion yn Ysgol Gyfun Rhydfelen o gymharu â’u cyfoedion yn ysgolion cyfrwng Saesneg y cylch. Er gwaethaf llwyddiant ysgubol ysgolion Cymraeg y Cymoedd, roedd yr adeiladau’n aml yn warthus o anaddas. Yn ôl John Albert Evans, Ymgynghorydd Cymraeg Morgannwg Ganol, “...bwcedi oedd yn cadw Ysgol Rhydfelen i fynd yn y gaeaf!”.

Er gwaethaf naws gadarnhaol y rhaglen, roedd ambell olygfa’n mynnu codi amheuon. Roedd trafodaeth rownd bwrdd rhwng criw Bro Morgannwg a Glan Clwyd yn dweud cyfrolau. Roedd hi’n gwbl amlwg mai iaith y dosbarth yw’r Gymraeg iddyn nhw, a braidd neb yn trafferthu gwylio S4/C nac yn ymddiddori mewn gwefannau na cherddoriaeth Gymraeg. Ac i gloi’r wibdaith, cafwyd sgwrs gyda’r Prif Weinidog Rhodri Morgan yn y Senedd – un o gyn-ddisgyblion Ysgol Gymraeg enwog Tŷ’r Cymry, Caerdydd, ond a anfonodd ei blant ei hun i ysgolion Saesneg.

Nyff sed.