Dan glo

Gydag ailddarllediadau’n bla ar S4C ddiwedd Awst, rhaid troi at gyfryngau eraill am adloniant. Os ‘adloniant’ hefyd, achos dw i newydd orffen sglaffio (be ’di binge yn Gymraeg ’dwch?) cyfres frawychus pedair pennod ar Netflix, yn seiliedig ar ddigwyddiad go iawn. Drama ddogfen When they see us, yn olrhain ymosodiad treisgar ar fenyw ifanc yn Central Park Efrog Newydd 1989, a bywyd a theuluoedd y pum llanc ifanc du a Latino a gyhuddwyd ar gam wedyn. Pedair ar ddeg oedd yr ifanca, cerddor ifanc dawnus yn lle anghywir ar yr adeg anghywir, ac roedd y golygfeydd o’r ditectifs yn ei waldio’n gorfforol a geiriol, yn boenus drybeilig. Felly hefyd hysteria’r wasg a’r dyn busnes croenwyn oedd yn galw am ailgyflwyno’r gosb eithaf i’r dalaith. Meddai un o’r mamau wrth wylio’r dyn yn poeri’i wenwyn ar y bocs:

“They need to keep that bigot off TV...Don’t worry about it... His 15 minutes almost up”

Donald Trump oedd hwnnw.

Achos lawn mor anghredadwy, a thipyn nes adref, ydi testun podlediad Shreds y BBC - cyfres ddogfen a’m gadawodd yn fud nes dagrau bron, dros dair pennod ar ddeg.

Hanes lled-gyfarwydd am bump a garcharwyd ar gam am lofruddio Lynette White yn nociau Caerdydd, ar noson San Ffolant 1988 – pum dyn du, er mai llun o ‘distinctive white man’ gafodd ei blastro dros bapurau newydd a Crimewatch y cyfnod. Mewn gwirionedd, roeddwn i’n hollol anwybodus o'r hanes a ddaeth yn fyw diolch i waith ymchwil trylwyr y newyddiadurwraig Ceri Jackson – yn gymysg o gyfweliadau â’r rhai a arestiwyd, eu teuluoedd, cyfreithwyr, ditectifs Heddlu’r De, bwletinau newyddion a Panorama. Mae’r creithiau yno o hyd, sawl bywyd yn rhacs a chymuned glos Butetown wedi newid am byth. Sobor o beth oedd gweld John Actie wedi torri mewn sesiwn drafod adeg Cwpan y Byd Digartref Caerdydd fis diwethaf. Gobeithio’n wir y daw cyllid ffilm i’r fei er mwyn rhannu’r cywilydd cyfoes hwn â chynulleidfaoedd ehangach.

Roedd rhaglen ddogfen Radio Cymru yn ddiniwed, bron yn ddiddychymyg ei steil mewn cymhariaeth. Yn syml, atgofion pedair aeth i’r Carchar dros yr iaith yn y 1970au, wedi’u plethu â chaneuon protest Chwyldro a Dafydd Iwan. Serch y boen “fel rhwyg corfforol” o orfod gadael eu plant bach adref, a'r gwaharddiad ar siarad a llythyru’n Gymraeg, soniodd llawer am gydgarcharorion “digon ffeind” a “neis iawn”.  Y syndod mwyaf oedd y cyfeiriad at “lais hyfryd” y llofrudd plant Myra Hindley fu’n rhan o chwechawd canu Holloway hefo Enfys Llwyd a Meinir Francis. Ac er gwaethaf tristwch Angharad Tomos am y to ifanc newydd sy’n cymryd S4C mor ganiataol (nid bod Aur y Noson Lawen yn helpu’r achos), roedd hi’n teimlo’n fwy gobeithiol bellach o weld Prydain “yn dadfeilio”, a Chymru’n annibynnol.

Testun rhaglen ddogfen arall, heb os.

·         When They See Us Netflix

·         Shreds: murder in the dock BBC Sounds

      Carchar dros yr iaith Radio Cymru a BBC Sounds

Chwifiwn ein Sbaneri

 

Ddechrau’r nawdegau, fe wnes i a chyd-aelodau Cymdeithas yr Iaith Prifysgol Caerdydd ddilyn esiampl grŵp pop y Chwyldro a chwifio ein sbaneri. “Rhaid yw eu tynnu i lawr” oedd y gri pan ryddhawyd y gân honno ym 1971, felly ffwrdd â ni gefn liw nos i ddinoethi dwsinau o arwyddion Cardiff City Council Parking Permit yng nghysgod yr hen Swyddfa Gymreig. Rhyw chwyldroadwr chwannen oeddwn i braidd, gyda nghalon yn curo fel gordd ar ôl gweld fy narlithydd Cymraeg - o bawb - yn y ciw wrth dalu am ysgol ddringo yn siop DIY y noson honno. Chwysu chwartia wedyn wrth ddringo i ben yr ysgol i ddadsgriwio’r arwyddion, a dychmygu mai’r glas oedd bob car a basiai. Dyn â ŵyr sut brotestiwr fuaswn i wedi bod yn oes aur y 60au a’r 70au. Un fwy dewr efallai, gan ei bod yn ymddangos bod pawb wrthi yn ôl ffilmiau archif Cymdeithas yr Iaith yn 50 (Rondo). Am raglen ddogfen wych a theyrnged hyfryd i’r llu a aeth i’r carchar dros gymaint o’r hyn rydym ni, y genhedlaeth fwy llywaeth a chysurus ein byd, yn eu cymryd mor, mor ganiataol rhwng S4C, arwyddion ffyrdd a ffurflenni dwyieithog a botwm hunanwasanaeth Cymraeg yn rhai o archfarchnadoedd a banciau’r stryd fawr. Tybed faint o Eileen Beasleys, y wraig o Langennech a gollodd lawer o’i heiddo a’i hanrhegion priodas i’r beilis ym 1959 am wrthod talu bil treth uniaith Saesneg, sydd gennym heddiw? Disgrifiodd Emyr Llywelyn hi fel “arwres fawr y cyfnod” a sbardunodd ddarlith radio enwog Saunders a sefydlu Cymdeithas yr Iaith maes o law yn Awst ’62.

Tipyn o gamp ydi croniclo hanner canrif o hanes mewn awr, ac mi lwyddodd y rhaglen hon i wneud hynny dan arweiniad solet Gwion Lewis, brodor o Langefni sydd bellach yn fargyfreithiwr yn Llundain. Braf cael cyflwynydd perthnasol i’r pwnc trafod, sy’n hyddysg yn y Gymraeg yng nghyd-destun cyfreithiau Ewrop a thu hwnt, yn lle wyneb ifanc del sy’n dringo o fyd rhaglenni plant. Trwy gyfweliadau, lluniau newyddion a chaneuon protest, clywsom sut y datblygodd y Gymdeithas o fod yn fudiad protest ieithyddol yn unig yn oes McMillan a Wilson i gynghreirio â’r glowyr a’r mudiadau heddwch a gwrth-apartheid yn yr 80au Thatcheraidd, colli’i ffordd rhywfaint yn y 90au cyn cael ailwynt yn ddiweddar gan ddenu miloedd i ymgyrchu dros ddyfodol sicr i’r Sianel Gymraeg.

Ar ôl hynny, cawsom benwythnos i godi’n gwydrau a mwynhau Gig 50 ar S4C gyda’r dihafal Lisa Gwilym a Gig Hanner Cant ar Radio Cymru yn fyw o Bontrhydfendigaid. Darlledu gwych a chwa o awyr iach i’r holl Only Rhydian & Bryn Aloud sy’n tra-arglwyddiaethu ar y Sianel yn ddiweddar. Ond beth am wasanaethau’r iaith fain? Yr unig gyfeiriad at y garreg filltir bwysig hon glywais i oedd cyfweliad chwe munud gyda Gruff Rhys ar sioe Adam Walton Radio Wales, sy’n gefnogwr brwd o’r sin Gymraeg chwarae teg. Adam Walton, hynny yw, nid Radio Wales. Ac roedd sawl neges drydar yn gresynu na chafodd fersiwn Saesneg o ddogfen Rondo ei darlledu ar BBC Wales, er mwyn addysgu’r amheuwyr.

Nid bod pob copa walltog Cymraeg yn gwbl sicr am Gymdeithas yr Iaith chwaith, fel y gr’aduras o Bontardawe ar raglen Newyddion wythnos diwethaf a oedd yn amau mai llosgwyr tai haf ydyn nhw...